Geschreven woord

Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk Zeist

De geest van Pinksteren

Leo van Selm (80) is in 2009 begonnen met het spitten en graven in de geschiedenis van de Gereformeerde Kerk te Zeist. In 2012 bestaan ‘we’ 125 jaar en de Oosterkerk viert in april haar 75-ste verjaardag. Tijdens dat feest, zaterdag 16 april om 16.30 uur, wil Van Selm in de Oosterkerk deel 1 van zijn trilogie aan de voorzitter van de Gereformeerde Algemene Kerkenraad (GAK), Dick Stafleu, overhandigen.Dit is een historische datum want op 16 april 1936 werd de kerk, een Rijksmonument, officieel in gebruik genomen.

Leo van Selm is niet over één nacht ijs gegaan, integendeel, toen hij in de gaten kreeg dat niemand er over piekerde om over het 75-jarig bestaan van de Oosterkerk (2011) en het 125-jarig bestaan van de Gereformeerde Kerk in Zeist (2012) een boek te schrijven, nam hij zijn verantwoordelijkheid. “Ik ben een amateur geschiedschrijver,” zegt de oergereformeerde Van Selm bescheiden. Want zijn studie geschiedenis kwam eindelijk van pas en minutieus begon hij aan het monnikenwerk. Het eerste resultaat is voor liefhebbers van kerkgeschiedenis ‘om in te lijsten’. Deel 2, 1940 – 1980, verschijnt DV volgend voorjaar en deel 3 volgende winter. In dit artikel alvast een tipje van de sluier uit Deel 1.

De Afscheiding

Waar ligt het begin van de geschiedenis van de Gereformeerde Kerk Zeist? Leo van Selm: “Alle geschiedschrijvers laten de geschiedenis van De Gereformeerden beginnen in 1834, het jaar van De Afscheiding van de Hervormde Kerk van het Koninkrijk der Nederlanden. Maar de werkelijke oorsprong van de kerk gaat, vind ik, nog veel verder terug in de tijd, want die begon bij het uitstorten van de Heilige Geest, het eerste Pinksterfeest.”

Na 1834 vormde de Grondwet van 1848 een forse aanzet voor de scheiding tussen kerk en staat. De weg van bevrijding van het ‘synodale juk’ van de Nederlands Hervormde Kerk lag hiermee open. Mede door de stichting van de Vrije Universiteit in 1880 was het te voorzien dat het conflict zou leiden tot de Doleantie in 1886.

In het hervormde Zeist werd een afwijkende opstelling van enkele leden ten opzichte van de in de Oude Kerk fungerende predikanten, ds. Nahuys en ds. Coveé, erg bemoeilijkt. Zij predikten de ethische richting en dat betekende een ruimere uitleg van de leerstellingen waarbij de persoonlijke vrijheid en het geloven werd benadrukt. Maar de confessionelen eisten handhaving van de gereformeerde belijdenis. Een derde groep wilde aangezegd krijgen hoe zwaar hun schuld en onmacht woog, hoe volstrekt afhankelijk zij bleef van de hemelse genade. “Geloof is pas geloof als het beproefd is op echtheid!” En die bevinding was niet voor iedereen weggelegd. Het was dus niet verwonderlijk dat er ettelijke hervormden waren die ‘iets’ misten in de eredienst in de Oude Kerk aan de Dorpsstraat. En dat ‘iets’ vonden zij wel bij de dolerenden namelijk de ernst, het schuldbesef en het onderlingegemeenschapsgevoel.

Tweede Pinksterdag 1887

Stap voor stap begeleidt Leo van Selm, op meeslepende wijze, de lezer door de geschiedenis en je voelt de felle strijd tussen de gelovige stammen in Zeist oplaaien. De scheiding van geest kon niet anders dan tot een scheiding van kerk leiden. Het landelijk Gereformeerd Kerkelijk Congres dat van 11 tot 15 januari 1887 in Amsterdam werd gehouden, legde (ook) de kiem voor de breuk met de Hervormde Kerk in Zeist. “Dit geschiedde door ondertekening van een persoonlijke verklaring waarin gesteld werd dat de synodale organisatie het eren van de Majesteit van Koning Jezus onmogelijk had gemaakt en dat zij bereid was de Kerk des Heeren in Zeist op de grondslag van de belijdenis uit 1618 te helpen reformeren.” De verklaring werd ondertekend door 28 gezinshoofden en 6 ongehuwden. Onder leiding van ds. Van Goor uit Bunschoten kwamen de ondertekenaars op 2e Pinksterdag 1887 bij elkaar in de kerkenkamer in de Kerksteeg om officieel een kerkenraad te kiezen. Dit kiezen van de kerkenraad wordt gezien als de stichting van de Gereformeerde Kerk van Zeist. Hoewel het toen nog niet de naam Gereformeerde Kerk droeg. In 1892 vonden de Afgescheidenen van 1834 (na 1869 de Christelijk Gereformeerden) en de Dolerenden van 1886 elkaar in de Gereformeerde Kerken in Nederland.

Cees Baan

Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk Zeist 1887-1940 (deel 1)
L.A.G. van Selm
april 2010
paperback, 222 pagina’s, 17 x 24 cm, full-color
€ 25,-

Het boek is verkrijgbaar bij Leo van Slem (tel. (030) 693 35 88 of via uitgeverij RUS Service Boekhandel